We come from a land older than most maps: a highland of stone and wind.
Մենք գալիս ենք մի երկրից, որն ավելի հին է քարտեզներից։
Through mud and cold water, exile began—one step at a time..
Ցեխի ու սառը ջրի միջով աքսորը սկսվեց՝ քայլ առ քայլ
"Two brothers crossed into exile, and four centuries later their legacy still stands."
«Երկու եղբայր անցան աքսորի ճանապարհով, և չորս դար անց նրանց ժառանգությունը դեռ կանգուն է»։
Every name on this tree was carried forward—hand to hand, heart to heart.
Այս ծառի յուրաքանչյուր անունը փոխանցվեց՝ ձեռքից ձեռք, սրտից սիրտ։
We come from a land older than most maps: a highland of stone and wind, where mountains stand like sentries and khachkars speak in silence. Armenia rose at the meeting place of worlds—between East and West, North and South—where empires collided and trade routes carried more than goods: they carried ideas, fears, and hope. In such a place, our ancestors learned a hard truth early—survival was not only fought. It was preserved, through language, faith, family, and the steady work of living.
Before 1603—before the Great Surgun and the forced uprooting—Eastern Armenia was not a legend. It was a living homeland: orchards filling the valleys, villages gathered close around their churches, and monasteries—perched on ridges and cliffs—keeping watch over the passes in patient silence. Life could be harsh—taxes, raids, sudden war—but it still kept its rhythm: harvest and pilgrimage, baptism and wedding, market day and feast day. And above all, it had continuity—the quiet inheritance of names, prayers, and stories, passed from one generation to the next.
That continuity was not accidental. It was built—deliberately—over centuries.
Faith, language, and culture were not decorations of Armenian life. They were its backbone—and they are the reason an Armenian could live far from the homeland and still remain Armenian.
Faith was not only worship; it was shelter and structure. When politics shifted and borders failed, the Armenian Church held the community together. Churches and monasteries were more than sanctuaries—they were schools, libraries, places of counsel, and vaults for memory. In a land fought over by empires, our ancestors anchored themselves in something armies could not easily dismantle.
Language became a homeland you could carry. When Mesrop Mashtots gave Armenians an alphabet, it became more than letters—it became protection. Prayer and scripture, law and poetry, record and remembrance moved into Armenian. Manuscripts were copied and guarded, hidden and reopened, so that even in displacement Armenian life could continue in Armenian words.
And culture lived in the everyday: songs and proverbs, feasts and fasts, the rituals of birth and mourning—bread and blessing at the table. A child learned who they were first in the voice of the family, then in the voice of the Church, and finally in the steady chorus of the community—until identity became something that could travel, endure, and remain Armenian even after centuries away.
By the late 1500s, Eastern Armenia lived like a candle in a draft. Two empires—Ottoman to the west, Safavid Iran to the east—leaned in from either side, and the land between them was made to pay for their rivalry. Borders were not lines; they were wounds that opened and closed with each campaign.
And still, Armenians lived. They planted and harvested. They rang church bells. They bartered in the market, copied manuscripts in monasteries, taught children their prayers, and returned to the same stones after each wave of trouble—because a homeland is not only soil; it is habit, memory, and the faces you bury beside your fathers.
But empires do not measure a country by its homes. They measure it by what it can feed, shelter, and supply. When war returned, the question was no longer who would rule Eastern Armenia. The question became something colder:
Would Eastern Armenia be allowed to remain inhabited at all?
And so our family history begins where Armenia’s road bends into exile—at a river that became the boundary between life and loss. In the upheaval of the early seventeenth century, families were driven toward that crossing, and the river took “countless casualties” as people pushed into Persia.
This is the doorway into our family tree. Among those uprooted were two brothers, Gabriel and Mikayel—the forefathers of what would become the Bazikian line.
The next chapter follows them into Iran—into the places where Armenians tried to make a home again and where our ancestors learned to keep Armenia alive without its soil beneath their feet—carrying the homeland not on a map or a photo, but in memory, prayer, and name.
Մեր արմատները գալիս են Հայաստանից՝ մի երկրից, որն ավելի հին է քարտեզներից։ Քարից ու քամուց հյուսված բարձրավանդակից, որտեղ լեռները կանգնած են պահակների պես՝ անքուն ու անշեղ, իսկ խաչքարերը՝ լռությամբ են խոսում, ասես քարե շնչով պահում են մեր անունները։
Հայաստանը նստած է աշխարհների խաչմերուկում՝ Արևելքի ու Արևմուտքի, Հյուսիսի ու Հարավի սահմանագծին, այնտեղ, որտեղ կայսրությունները բախվում էին, և ճանապարհները բերում էին ոչ միայն ապրանքներ, այլև մտքեր, վերքեր, վախ ու հույս՝ որպես անտեսանելի բեռ։ Եվ հենց այդ խաչմերուկում մեր նախնիները վաղ հասկացան մի ծանր ճշմարտություն․ գոյատևումը միայն սրով չէր պահվում։ Այն պահվում էր շշուկով—լեզվով, որ տանը չէր մարում, հավատով, որ մոմի նման չէր հանգչում, ընտանիքով, որ իրար էր կապում սերունդներին, և ապրելու՝ լուռ ու հաստատուն աշխատանքով, որը ամեն օր նորից էր կառուցում կյանքը՝ անգամ փլատակների վրա։
Մինչև 1603 թվականը—մինչև Մեծ Սուրգունն ու բռնի տեղահանությունը—Արևելյան Հայաստանը լեգենդ չէր։ Դա մեր հայրենիքն էր՝ հովիտները լցնող այգիներով, եկեղեցիների շուրջ սեղմված գյուղերով, և վանքերով՝ լեռնաշղթաների կատարներին ու ժայռերի եզրերին նստած, որոնք համբերատար լռությամբ հսկում էին անցումները։ Կյանքը ծանր էր հարկերով, արշավանքներով ու հանկարծակի պատերազմներով—բայց այն պահում էր իր ընթացքը։ Հունձք ու ուխտագնացություն, մկրտություն ու հարսանիք, շուկաներով ու տոնի օրերով։ Եվ ամենից վեր՝ կյանքը ուներ շարունակություն՝ անունների, աղոթքների ու պատմությունների խաղաղ ժառանգություն, որ սերնդից սերունդ էր փոխանցվում։
Այդ շարունակությունը պատահական չէր։ Այն կառուցված էր՝ գիտակցաբար—դարերի ընթացքում։ Հավատը, լեզուն ու մշակույթը հայ կյանքի զարդերը չէին։ Դրանք նրա ողնաշարն էին—և հենց դրա շնորհիվ հայը կարող էր ապրել հայրենիքից հեռու ու դեռ մնալ հայ։
Հավատը միայն պաշտում չէր․ այն ապաստան էր ու կառուցվածք։ Երբ իշխանությունը փոխվում էր, և սահմաններն ընկնում էին, Հայ Եկեղեցին էր, որ համայնքը միասին էր պահում։ Եկեղեցիներն ու վանքերը միայն սրբարաններ չէին—դրանք դպրոցներ էին, գրադարաններ, խորհրդի վայրեր և հիշողության պահոցներ։
Լեզուն դարձավ մի հայրենիք, որը կարելի էր կրել։ Երբ Մեսրոպ Մաշտոցը հայերին տվեց այբուբենը, այն դարձավ ավելին, քան տառեր—դարձավ պաշտպանություն։ Ձեռագրերը պատճենվում էին ու պահվում, թաքցվում ու նորից բացվում, որպեսզի—even տեղահանության մեջ—հայ կյանքը շարունակվեր հայ բառերով։
Իսկ մշակույթը ապրում էր առօրյայի մեջ՝ երգերում ու ասացվածքներում, պահքերում ու տոներում, ծննդի ու սգի ծեսերում—սեղանի վրա՝ հաց ու օրհնություն։ Երեխան առաջինը հասկանում էր՝ ով է ինքը՝ ընտանիքի ձայնով, հետո՝ Եկեղեցու ձայնով, և վերջապես՝ համայնքի հաստատուն երգով, մինչև ինքնությունը դառնում էր մի բան, որ կարող էր ճանապարհ ընկնել, դիմանալ և դարերի հեռավորությունից հետո—մնալ հայ։
1500-ականների վերջին Արևելյան Հայաստանը ապրում էր ինչպես քամու մեջ դրված մոմ։ Երկու կայսրություն—Արևմուտքում Օսմանյան, Արևելքում՝ Պարսկաստան—կռվում էին միմյանց հետ, և նրանց միջև ընկած երկիրը վճարում էր այդ մրցակցության գինը։ Սահմանները գծեր չէին․ դրանք վերքեր էին, որ բացվում ու փակվում էին յուրաքանչյուր արշավանքի հետ։
Եվ այնուամենայնիվ, հայերը ապրում էին։ Նրանք ցանում էին՝ կարծես վաղվա հանդեպ ուխտ անելով, և հավաքում էին՝ ինչպես շնորհակալություն։ Եկեղեցու զանգերն էին հնչեցնում՝ ոչ թե միայն որպես կոչ, այլ որպես սրտի զարկ՝ որ գյուղը դեռ շնչում է։ Նրանք շուկայում առևտուր էին անում, վանքերում ձեռագրեր էին ընդօրինակում՝ թանաքով ամրացնելով այն, ինչ սուրը չէր կարող պահել, և փոքրերի շրթունքներին դնում էին առաջին խոսքերը՝ այն բառերը, որոնք տուն էին դառնում՝ որտեղ էլ որ լինեին։ Եվ ամեն ցավից հետո նրանք նորից վերադառնում էին նույն քարերին—որովհետև հայրենիքը միայն հող չէ․ այն սովորություն է, հիշողություն, և այն քարերը, որոնց կողքին դու հանգչում ես՝ քո հայրերի կողքին։
Բայց կայսրությունները երկիրը չեն կշռում նրա տներով ու օջախների տաքությամբ։ Նրանք կշռում են՝ շահերով, հաշվարկով, խիստ ու անանձնական թվերով։ Եվ երբ պատերազմը վերադարձավ՝ ինչպես ծանր ամպ, հարցն այլևս այն չէր, թե ով պիտի իշխի Արևելյան Հայաստանին։ Հարցը փոխվեց՝ դարձավ ավելի սառն, ավելի անողոք, ասես մարդու շունչն էլ հաշվի չէր առնվում․
Արդյո՞ք Արևելյան Հայաստանին ընդհանրապես թույլ կտրվի բնակեցված մնալ․
Մեր ընտանեկան պատմությունը սկսվում է այստեղ, որտեղ Հայաստանի ճանապարհը թեքվում է դեպի աքսոր—Արաքսի ալիքներում, որը դարձավ սահման՝ կյանքի ու կորստի միջև։
Այդ տեղահանվածների թվում երկու եղբայր էին՝ Գաբրիելն ու Միքայելքը—այն նախահայրերը, որոնցից պիտի սկսվեր Բազիկյան տոհմի գիծը։
Հաջորդ գլուխը նրանց կհետևի Իրան—այն վայրերը, որտեղ հայերը փորձեցին նորից տուն կառուցել, և որտեղ մեր նախնիները սովորեցին Հայաստանը կենդանի պահել՝ իր հողից հեռու—հայրենիքը կրելով ոչ թե քարտեզի կամ լուսանկարի մեջ, այլ հիշողության, աղոթքի և անվան մեջ։
The Great Surgun was not a migration. It was an unmaking. In a span of weeks, a living country was turned into a marching column—homes emptied, fields ruined, villages erased—so that an enemy would inherit not a province, but silence. Aṙakʽel of Tabriz records the deportations between 21 October and 19 November 1604—cold, rainy days on muddy roads—when hundreds of thousands moved in fear and confusion ahead of a retreating army.
To understand how a whole people could be pushed onto the road, you have to begin one year earlier, with the rhythm of war. In the fall of 1603, Shah ʿAbbās I launched his campaign against the Ottomans: he captured Tabriz and Nakhijevan, and before advancing to Erevan he passed through Julfa, receiving three days of hospitality from Armenian merchants. He captured Erevan in June 1604 and advanced toward Kars—until an Ottoman counter-offensive forced him to retreat.
It was in that retreat that policy became catastrophe. The shah adopted scorched earth to deny supplies to the advancing enemy—ordering crops and pastures destroyed, towns and villages broken “in a matter of days,” and the population driven eastward into Iran.
More than 400,000 were deported; Julfa was completely demolished, and its entire population was forced to cross the Aras into Iran. And the crossing—always the crossing—became a wound in memory. Our family record remembers the Araks as taking “countless casualties,” with many swallowed by its rapid waters. Those who survived did not find peace on the far bank; they were forced onward through the Qaradāḡ Mountains toward winter shelter—Ḵalḵāl, Ahar, Meškin—walking into cold with no certainty except the next step.
This is where our own story begins—because before this road, our record goes dark. Among the uprooted were two brothers, Gabriel and Mikayel, my ancestors. Of what lay behind them—parents, relatives, sisters, brothers—we have nothing certain: whether they were left in the homeland, buried there, or taken by the same river that carried so many away.
So the Bazikian line enters history the way so many Armenian lines do: not with a beginning preserved, but with a crossing survived—and with two names that remain, standing on the far side of the Araks, ready for the next chapter.
Մեծ Սուրգունը պարզապես գաղթ չէր։ Դա քանդում էր—երկրի քանդում։ Մի քանի շաբաթվա ընթացքում մեր հայրենիքը վերածվեց քայլերթի սյունի․ տները դատարկվեցին, արտերը խորտակվեցին, գյուղերը ջնջվեցին՝ որպեսզի թշնամին ժառանգի ոչ թե մի գավառ, այլ լռություն։ Թավրիզեցի Առաքելը արձանագրում է տեղահանությունները 1604 թ. հոկտեմբերի 21-ից մինչև նոյեմբերի 19-ը—սառը, անձրևոտ օրերին՝ ցեխոտ ճանապարհների վրա—երբ հարյուր հազարավոր մարդիկ, վախի ու շփոթության մեջ, շարժվում էին նահանջող բանակի առաջ՝ կարծես ժամանակն էր նրանց քշում, և յուրաքանչյուր քայլը մի բան էր թողնում ետևում՝ տուն, շեմ, հիշողություն։
Որպեսզի հասկանանք՝ ինչպես կարող էր մի ամբողջ ժողովուրդ ճանապարհի վրա հայտնվել, պետք է սկսենք մեկ տարի ավելի շուտ՝ պատերազմի թրթռացող ռիթմից։ 1603-ի աշնանը Շահ Աբբաս Ա-ն սկսեց իր արշավանքը օսմանյանների դեմ․ գրավեց Թավրիզն ու Նախիջևանը, և մինչ դեպի Երևան առաջանալը անցավ Ջուղայով, որտեղ հայ վաճառականները երեք օր հյուրընկալեցին նրան։ 1604-ի հունիսին նա գրավեց Երևանը և առաջ շարժվեց դեպի Կարս—մինչև որ օսմանյան հակահարձակումը նրան ստիպեց նահանջել։
Եվ հենց այդ նահանջի ժամանակ մի որոշում դարձավ աղետ։ Շահը հրամայեց, որ թշնամուն ոչինչ չմնա․ այրեցին ցանքերն ու արոտները, փլեցին քաղաքներն ու գյուղերը՝ օրերի մեջ։ Իսկ մարդկանց—ամբողջ ընտանիքների—քշեցին դեպի հարավ, դեպի Իրան, և նրանց ճանապարհին մնաց մի զգացում՝ թե իրենք իրենց հետևից փակեցին հայրենիքի դուռը։
Ավելի քան 400,000 մարդ տեղահանվեց։ Ջուղան ամբողջությամբ քանդվեց, և նրա ողջ բնակչությանը ստիպեցին անցնել Արաքսը՝ դեպի Իրան։ Եվ այդ անցումը—միշտ այդ անցումը—դարձավ հիշողության վերք։ Մեր պարսկահայերի հիշատակության մեջ Արաքսը հիշվում է որպես գետ, որ խլեց «անհամար զոհեր»․ շատերին կուլ տվեցին նրա սրընթաց ջրերը։ Իսկ փրկվածները խաղաղություն չգտան նաև մյուս ափին․ նրանց կրկին առաջ քշեցին՝ Ղարադաղի լեռներով դեպի ձմեռային ապաստան—Խալխալ, Ահար, Մեշքին—քայլելով դեպի ցուրտը, առանց որևէ վստահության ապագային։
Այստեղ է, որ սկսվում է մեր սեփական պատմությունը—քանի որ այս ճանապարհից առաջ մեր հիշողությունը մթնում է, լռում է։ Տեղահանվածների մեջ երկու եղբայր կային՝ Գաբրիելն ու Միքայելքը՝ իմ նախնիները։ Իսկ նրանց հետևում մնացածի մասին—ծնողների, ազգականների, քույրերի ու եղբայրների—մենք ոչինչ հաստատ չենք գիտենք․ արդյոք մնացի՞ն հայրենիքում, այնտեղ թաղվե՞ցին, թե՞ նրանց էլ տարավ նույն գետը, որը այդքան շատերին տարավ իր հետ։
Այդպես Բազիկյան տոհմը մտնում է պատմության մեջ այնպես, ինչպես շատ հայկական տօհմերն են մտնում՝ ոչ թե պահված, հստակ սկիզբով, այլ անցումից փրկված մի ճակատագրով։ Եվ մեզ մոտ մնում են երկու անուն—Գաբրիել և Միքայել—կանգնած Արաքսի մյուս ափին, ասես առաջին վկայությունն այն բանի, որ պատմությունը դեռ պիտի շարունակվի։
Our family story does not begin with a birth record or a village register. It begins with a road—the kind of road that erases the neat edges of life and replaces them with one question: will we reach the other side? In the Great Surgun (Exil in Turkish) , when Eastern Armenia was emptied and driven toward Persia, the world became movement: bodies in cold weather, bundles in trembling hands, and the last look back at a homeland that could not be carried whole.
From that uprooting, our family steps forward as two names.
Gabriel and Mikayel.
Two brothers, remembered not because we know everything about them, but because we know almost nothing before them. Before their entry into Persia, our record goes dark. We do not know who their parents were, how many sisters and brothers they had, or what their household looked like before exile. We do not know what the road took from them—whether they lost family before the march began, or at the crossings, or in the long hunger that follows displacement. That absence is not a gap in the story; it is part of the story. It is what exile does: it breaks the chain of ordinary memory.
What we do have is the first rebuilding.
The brothers moved with other Armenians into regions whose landscapes felt less foreign—places like Peria and then into Burvari, where Armenian families began to re-form village life again, settling in communities remembered by name: Parsegh. There, the old Armenian instincts returned: gather near one another, keep the hearth alive, rebuild a life around family and work and the quiet endurance that doesn’t announce itself. But exile does not end the moment you find shelter. For Mikayel, even with a wife and a child, the pull of homeland was stronger than the promise of safety. He chose risk over certainty and joined a small caravan—only a handful—attempting to make the impossible journey back to Armenia. After that, the record goes dark. No letter arrives. No name returns to the register. We do not know whether he reached home or was taken by the road—only that one branch of our tree disappears into silence, the way so many did in those years.
Gabriel remains. He builds a household—marriage, work, a life stitched back together in exile. Two sons are named into the line: Petros and Markos. Markos later slips beyond the edge of our record—one of those lives history does not keep, leaving only a whispered possibility that he turned his face back toward the homeland. Petros, by contrast, becomes the anchor of the family’s visible line. He moves into northern Burvari, and settles in a village remembered for its fertility and calm: Aliabad.
It is in Aliabad that the Bazikian story becomes intensely human—so human it hurts.
Petros builds what the record calls his most peaceful life. His household grows large—twelve people gathered around one hearth. And then, in a moment so ordinary it could happen in any village, catastrophe enters through food. Petros slaughters a cow for the family to eat. The meat is poisoned. Those who eat it die. And in a scene that feels almost biblical in its starkness, only one remains alive: an infant in a cradle, spared simply because he did not eat.
This is where our dynasty—our name—turns.
The infant is carried away by an aunt to Ashnakhor—unbaptized, fragile, alive by a hair’s breadth. There is no certainty in that journey, only urgency: someone must keep the family line from going cold. The record remembers how he was fed goat milk, and how the village began to call him “Bozik-Bazik”—boz, “goat” in Persian—an improvised name for a child who survived by goat’s milk. In time, the nickname hardened into a family name.
He grows up as Bazik, returns to Aliabad, and takes his place in his father’s world. Then life begins again, the only way it ever can after catastrophe: work and trade, marriage and children—everything rebuilt from the thinnest surviving thread.
After Bazik rebuilt the line in Aliabad, the family grew again—Babakhan, then Mesrop, then Melkon—names added like stones laid back into a foundation. And then the story does what living stories always do: it branches. Melkon’s two sons—Grigor and Khudaghuli (Khoodan)—begin close, but life pulls them into different directions, until one branch remains in Aliabad and the other steps outward toward a new beginning: Nor Dehno— meaning new village in persian, an Armenian settlement still forming its first shape. Dehno becomes the second hearth of the Bazikian line: another village, another rhythm, another chance to remain Armenian by living—day after day—among your own.
From the Dehno branch emerges the name that sets the line in place—Markar, the first of that name in our record, the one who anchors the Bazikian family in Dehno.
Markar does not drift. He stays in Dehno, and in a family history built on movement and loss, staying becomes its own kind of statement. And then the lineage strengthens in the most human way possible: through children—five sons, named one by one, as if each name were a promise spoken into the future. Avet; Nazar; Isagholi; Khudaghuli; Artin. Five lives beginning under one roof, five branches growing from the same root—five ways the family refuses to disappear.
When visitors stand before the family tree, this is the moment they feel it change from history into intimacy: not “a clan,” not “a migration,” but a father in Dehno and five sons whose names still reach us—carrying the story forward, generation by generation, toward the next chapter.
Those five brothers become five living branches of one root. Their children and grandchildren grow up close enough to share more than blood: they share daily life—work, neighborly help, and the quiet certainty that family is not an idea but a presence. In Dehno, the tree is not abstract; it has a geography. Houses, paths, and fields become a map of kinship, and the name Bazikian becomes something you can feel in the closeness of people who do not drift far from one another.
And when later generations begin to move—first toward Tehran, and then beyond—it is not an ending. It is a second kind of gathering. They settle near each other, buy homes in the same neighborhoods, and keep the old rhythm alive in new streets: baptisms and weddings, visits and feasts, condolences and funerals—all the moments where a family proves it is still one body, even when scattered across distance. It is as if Dehno itself has been carried forward—not in soil, but in habit, loyalty, and the refusal to let the branches grow alone.
And at the heart of this later chapter stands the figure we return to again and again: the second Markar—the grandson of Khudaghuli, “Khoodan pap,” . In our telling, he is the hero not because his life was untouched by hardship, but because he becomes the hinge between eras—the thread that ties village memory to city life and the overseas. The one through whom the line stays clear and the story stays held. From him, we follow the family forward—one name, one household, one generation at a time.
Մեր տոհմի պատմությունը չի սկսվում ծննդյան գրանցմամբ կամ գյուղի մատյանով։ Այն սկսվում է ճանապարհից—այնպիսի ճանապարհից, որ ջնջում է կյանքի հստակ սահմանները և թողնում միայն մեկ հարց․ կհասնե՞նք մյուս կողմը։
Մեծ Սուրգունի ժամանակ (թուրքերեն՝ աքսոր), երբ Արևելյան Հայաստանը դատարկվեց և մարդկանց քշեցին դեպի Պարսկաստան, աշխարհը դարձավ շարժում․ մարմիններ՝ ցրտի մեջ, կապոցներ՝ դողացող ձեռքերում, և վերջին հայացք՝ դեպի տուն ու հայրենիք, որը հնարավոր չէր քեզ հետ տանել։
Այդ արմատախիլ արվելուց հետո մեր ընտանիքը առաջ է գալիս՝ երկու անունով։
Գաբրիել և Միքայել։
Երկու եղբայրներ, որոնց հիշում ենք ոչ թե որովհետև նրանց մասին ամեն ինչ գիտենք, այլ որովհետև նրանցից առաջ գրեթե ոչինչ չենք գիտի։ Պարսկաստան մտնելուց առաջ մեր հիշողության թելը կորում է։ Մենք չգիտենք՝ ովքեր էին նրանց ծնողները, քանի քույր ու եղբայր ունեին, որտեղ էր նրանց տունը նախքան աքսորը։ Չգիտենք՝ ինչ խլեց ճանապարհը նրանցից—արդյոք կորցրին ընտանիք դեռ երթից առաջ, թե Արաքսի ալիքներում, թե այն երկար քաղցում ու տառապանքում, որ միշտ գալիս է տեղահանության հետևից։
Այդ լռությունը պատմության բացթողում չէ։ Դա հենց պատմությունն է։ Դա է աքսորի գործը՝ խզել սովորական հիշողության շղթան։
Իսկ այն, ինչ մենք ունենք, առաջին վերակառուցումն է։
Եղբայրները մյուս հայերի հետ միասին հասան այն կողմերը, որոնց բնաշխարհը քիչ թե շատ ծանոթ էր թվում—նախ Փերիա, հետո՝ Բուրվարի։ Այնտեղ հայ ընտանիքները սկսեցին նորից հավաքվել ու գյուղական կյանքը վերակազմել՝ բնակություն հաստատելով մի գյուղում, որը հիշվում է անունով՝ Փարսեղ։
Բայց աքսորը չի ավարտվում միայն այն պահին, երբ ապաստան ես գտնում։ Միքայելի համար—թեպետ կնոջ ու երեխայի հետ—հայրենիքի կանչը ուժեղ էր անվտանգության խոստումից։ Նա ընտրեց վտանգը՝ վստահության փոխարեն, և միացավ փոքր քարավանի՝ ընդամենը մի քանի հոգով՝ փորձելով անել անհնարինը՝ վերադառնալ Հայաստան։ Դրանից հետո մեր կապը Միքայելի հետ կտրվոըմ են։ Չգիտենք՝ նա հասա՞վ տուն, թե ճանապարհն իրեն էլ տարավ—միայն գիտենք, որ մեր ծառի մի ճյուղ կորում է լռության մեջ, ինչպես այդ տարիներին շատերի ճյուղերն են կորել։
Գաբրիելը մնում է։ Նա կառուցում է տուն—ամուսնություն, աշխատանք, աքսորի մեջ նորից կարկատված կյանք։ Տոհմի մեջ մտնում են երկու որդիների անուններ՝ Պետրոս և Մարկոս։ Մարկոսը հետո սահում է մեր հիշողության եզրից դուրս—այն կյանքերից մեկը, որ պատմությունը չի պահում, թողնելով միայն մի շշուկ՝ թե գուցե նա երեսը դարձրեց դեպի հայրենիք։ Իսկ Պետրոսը դառնում է մեր տեսանելի գծի հենարանը։ Նա տեղափոխվում է Բուրվարիի, և բնակություն հաստատում մի գյուղում, որը հիշվում է իր բերրիությամբ ու խաղաղությամբ՝ Ալիաբադում։
Պետրոսը կառուցում է այն, ինչ մեր հիշողությունը կոչում է իր ամենախաղաղ կյանքը։ Նրա օջախը մեծանում է—տասներկու հոգի՝ մեկ սփռոցի շուրջ։ Եվ հետո, մի անսպասելի պահին այնքան սովորական, աղետը մտնում է տուն՝ ուտելիքի միջոցով։ Պետրոսը մորթում է մի ոչխար՝ ընտանիքի համար։ Միսը թունավորված է։ Ովքեր ուտում են՝ մահանում են։ Միայն մեկն է մնում կենդանի՝ օրորոցի մեջ մի մանուկ—փրկված պարզապես այն պատճառով, որ չի կերել։
Այստեղ է, որ մեր տոհմանոընը ծնվում է։
Օրորոցի մեջ փրկված մանուկը մի հորաքույր վերցնում է ու տանում Աշնախոր—չմկրտված, փխրուն, կյանքը՝ մազից կախված։ Հիշողությունը պահել է մի մանրուք, որ դարձավ ճակատագիր․ նրան կերակրում էին այծի կաթով, և գյուղում սկսեցին նրան կոչել «Բոզիկ-Բազիկ»—բոզ, «այծ» պարսկերեն։ Ժամանակի հետ այդ մականունը կարծրացավ՝ դարձավ անուն, իսկ անունը՝ տոհմ։
Նա մեծանում է որպես Բազիկ, վերադառնում է Ալիաբադ, ու կանգնում է իր հոր աշխարհի մեջ՝ որպես ժառանգ։ Եվ հետո կյանքը սկսվում է նորից՝ ինչպես միայն կարող է սկսվել աղետից հետո․ աշխատանք ու առևտուր, ամուսնություն ու երեխաներ—ամեն բան վերակառուցված միակ աղետից՝ փրկված ամենաբարակ թելից։
Բազիկը Ալիաբադում նորից վերականգնեց գիծը, և ընտանիքը կրկին աճեց—Բաբախան, հետո Մեսրոպ, հետո Մելքոն—անուններ, որոնք ավելանում էին՝ ինչպես հիմքի մեջ վերադարձված քարեր։ Եվ հետո պատմությունը անում է այն, ինչ անում են բոլոր կենդանի պատմությունները․ ճյուղավորվում է։ Մելքոնի երկու որդիները՝ Գրիգորն ու Խուդաղուլին (Խուդան), սկզբում կողք կողքի են, բայց կյանքը նրանց տանում է տարբեր ուղղություններով․ մի ճյուղը մնում է Ալիաբադում, իսկ մյուսը քայլում է դեպի նոր սկիզբ՝ Դեհնո (պարսկերեն բառացի՝ «նոր գյուղ»)՝ հայկական մի բնակավայր, որն այդ տարիներին նոր էր ձևավորվում։ Դեհնոն դառնում է Բազիկյան գծի երկրորդ օջախը՝, ևս մեկ հնարավորություն՝ մնալ հայ՝ հաըաբնակ գիւղւմ օրըստօրե ապրելով քո մարդկանց մեջ։
Եվ հենց Դեհնոյի ճյուղից է դուրս գալիս այն անունը, որ տոհմը տեղ է դնում իր հողի վրա՝ Մարքար․ մեր գրառման մեջ այդ անվան առաջինը, նա, ով Բազիկյան ընտանիքը արմատավորում է Դեհնոյում։
Մարքարը մնում է Դեհնոյում։ Եվ հետո տոհմը զորանում է ամենամարդկային ճանապարհով՝ երեխաներով։ Հինգ որդի՝ մեկը մյուսի հետևից անուն ստացած, ասես յուրաքանչյուր անունը մի խոստում լիներ՝ ասված ապագային․ Ավետ, Նազար, Իսաղոլի, Խուդաղուլի, Արթին։ Հինգ կյանք՝ սկսված մեկ օջախի տակ, հինգ ճյուղ՝ աճած նույն արմատից—հինգ ձև, որով ընտանիքը հրաժարվում է անհետանալուց։
Երբ այցելուները կանգնում են տոհմածառի առաջ, հենց այստեղ է, որ պատմությունը փոխվում է՝ դառնում է մտերմություն։ Այլևս ոչ թե «ցեղ», ոչ թե «տեղահանություն», այլ մի հայր Դեհնոյում և հինգ որդի, որոնց անունները դեռ հասնում են մեզ։ Այդ անունները տանում են պատմությունը առաջ—սերունդ առ սերունդ—մինչև հաջորդ գլուխը։
Այդ հինգ եղբայրները դառնում են նույն արմատի հինգ կենդանի ճյուղ։ Նրանց երեխաներն ու թոռները մեծանում են այնքան մոտ, որ կիսում են ոչ միայն արյունը, այլ նաև առօրյան՝ աշխատանքը, փոխօգնությունը, և այն լուռ վստահությունը, որ ընտանիքը գաղափար չէ, այլ ներկայություն։ Դեհնոյում տոհմածառը վերացական չէ․ այն ունի իր աշխարհագրությունը։ Տները, արահետներն ու դաշտերը դառնում են ազգակցական կապերի քարտեզ, և «Բազիկյան» անունը զգացվում է մարդկանց մոտիկության մեջ—մարդիկ, որոնք իրարից հեռու չեն սահում։
Եվ երբ ավելի ուշ սերունդները սկսում են շարժվել—նախ դեպի Թեհրան, հետո՝ ավելի հեռու—դա վերջաբան չէ։ Դա հավաքվելու երկրորդ ձևն է։ Նրանք նոր վայրերում էլ փորձում են կողք կողքի ապրել, նույն թաղերում տուն առնել, և նույն հին ռիթմը պահել նոր փողոցներում՝ մկրտություններ ու հարսանիքներ, այցելություններ ու խնջույքներ, ցավակցություններ ու թաղումներ—բոլոր այն պահերը, որոնց մեջ ընտանիքը ապացուցում է, որ դեռ մեկ մարմին է, թեկուզ տարածված հեռավորությունների վրա։ Կարծես Դեհնոն էլ է տեղափոխվել նրանց հետ—not հողի մեջ, այլ սովորության, հավատարմության և այն վճռականության մեջ, որ ճյուղերը չաճեն միայնակ։
Եվ այս վերջին գլխի սրտում կանգնած է այն կերպարը, որին մենք կրկին ու կրկին ենք վերադառնում՝ երկրորդ Մարքարը՝ Խուդաղուլիի՝ «Խուդան պապի» թոռը։ Մեր պատմության մեջ նա հերոս է ոչ թե որովհետև նրա կյանքը զերծ էր դժվարությունից, այլ որովհետև նա դարձավ ժամանակների հանգույցը—այն թելը, որը գյուղի հիշողությունը կապեց քաղաքի կյանքի - և հետո՝ նաև հեռուների հետ։ Նրա միջոցով տոհմի գիծը մնում է պարզ, իսկ պատմությունը՝ պահված ու շարունակվող։
Նրանից հետո մենք ընտանիքը հետևում ենք առաջ՝ մեկ անունով, մեկ օջախով, մեկ սերնդով—քայլ առ քայլ, մինչև հաջորդ անունը նորից դառնա հիշողություն։
In the chaos of displacement—when homes were left behind and villages emptied—most families lost the thread of their own beginnings. The past became smoke. Names vanished. Origins blurred. But the Bazikian line held on to something rarer than gold: a name remembered, and written down.
This document—the Bazikian Family Tree—is not merely a list. It is a map of survival.
It begins with Gabriel, on the far side of the Araxes, at the very edge of exile. It carries the line through Petros, and through the miracle that saved it from extinction: “Bozik-Bazik,” the infant kept alive on goat’s milk, whose cradle became the turning point of a dynasty. It follows the family as it grows into Dehno, where five brothers—Avet, Nazar, Isagholi, Khudaghuli, and Artin—turn one fragile thread into five living branches.
For four centuries, this tree was carried not in archives, but in the safest place our ancestors had: the heart—carried from the mud-brick homes of Bourvari to the streets of the modern world, from one generation’s voice to the next generation’s ear.
To stand before this tree is to step into time and meet the people who made our survival ordinary: a wedding, a baptism, a harvest, a loss endured, a child named after an elder so the name would not die. Every name on this page is a life that refused to be forgotten. It is proof that chaos can take the land—but it cannot take the lineage.
Տեղահանության քաոսի մեջ—երբ տները լքվեցին, գյուղերը դատարկվեցին, և մարդիկ դարձան ճանապարհ—շատ ընտանիքներ կորցրին իրենց պատմության թելը։ Անցյալը դարձավ մշուշ։ Անունները՝ լռություն։ Բայց Բազիկյան տոհմը պահեց մի բան, որն ավելի թանկ էր, քան ոսկին՝ գրի առնված անունը։
Այս փաստաթուղթը՝ Բազիկյան Գերդաստանի Տոհմածառը, պարզապես անունների ցուցակ չէ։ Սա գոյատևման քարտեզ է—մեր տան ճանապարհը՝ սերունդ առ սերունդ։
Այն սկսվում է Գաբրիելից (1603)՝ Արաքսի մյուս ափին, աքսորի եզրին։ Այն պահում է կյանքի նուրբ թելը, որ անցնում է Պետրոսի միջով և հասնում մի հրաշքի՝ «Բոզիկ-Բազիկին»․ այն մանկանը, որ մնաց կենդանի այծի կաթով, երբ թույնը խլեց մյուսներին։ Այդ օրորը դարձավ շրջադարձ՝ ոչ միայն կյանքի, այլ ամբողջ տոհմի։ Եվ հետո՝ Դեհնո․ այնտեղ, որտեղ հինգ եղբայրներ՝ Ավետը, Նազարը, Իսաղոլին, Խուդաղուլին և Արթինը, մեկ փխրուն ճյուղը դարձրին հինգ կենդանի ճյուղ—հինգ ուղղությամբ շարունակվող նույն հիշողությունը։
Չորս դար շարունակ այս տոհմածառը պահպանվել է ոչ թե արխիվներում, այլ այն ամենաապահով վայրում, որ ունեին մեր նախնիները՝ սրտում—տարված Բուրվարիի ցեխաղյուս տներից մինչև ժամանակակից աշխարհի փողոցները, մեկ սերնդի ձայնից մինչև հաջորդ սերնդի ականջը։
Այս տոհմածառի առաջ կանգնելը նշանակում է մտնել ժամանակի մեջ և հանդիպել այն մարդկանց, որոնց շնորհիվ մեր գոյատևումը դարձավ առօրյա իրականություն՝ հարսանիք, մկրտություն, բերքահավաք, կորստի դիմանալ, երեխային մեծի անունով անվանել, որպեսզի անունը չմեռնի։ Այս էջի յուրաքանչյուր անուն մի կյանք է, որը հրաժարվեց մոռացվելուց։ Սա ապացույց է, որ քաոսը կարող է խլել հողը—բայց չի կարող խլել տոհմը։