Markar & Morvarid
Markar was born in July 29, 1891 in Dehno—the eldest of four children of Sarkis and Sebdigool. He grew up with two sisters, Anoush and Mayich, and a younger brother, Matevos, who died very young. In a family that would later know migration and uncertainty, his earliest years were rooted in Dehno.
Dehno was not simply a village; it was a high-altitude life at the edge of harsher worlds—Zagros winters, wheat and barley, mud-brick walls built to carry snow, and a horizon that demanded vigilance. In Markar’s time, Dehno sat inside an estate system: it was owned by Morteza Qoli Khan Samsam, and later by his son Bahman Khan Samsam, figures of Bakhtiari tribal nobility. For the villagers, this meant the old rural order—landlords and peasants, crop shares and dues, “protection” demanded by the powerful, and the constant fear of raids that could strip a household of grain, animals, even winter stores. And before the 1920s—before law truly reached those plains—this region lived under shifting tribal conflict and a brutal rhythm called chapavol: predatory raids that could arrive at dawn and leave a village hungry by nightfall.
Markar received schooling in Hamadan, enough that people called him Mirza Markar—educated Markar. He married Morvarid, from Khorzand, of the Abrahamian family— born on January 23, 1895— and they built their household in Dehno, where all their children were born. He became the mostofi—the accountant and trusted administrator—serving Morteza Qoli Khan Samsam, moving between village life and the administrative world of estates and accounts. He learned precision, responsibility, and the hard discipline of being the one who must keep order when others held power.
In the 1920s, when the Iranian state began registering citizens and issuing shenasnameh (birth certificates), something quietly permanent happened to Markar’s family. Markar was away for work when the registrar arrived in Dehno and asked his father, Sarkis, for a family name—something that had not been common in the old way of village life. Sarkis gave his father’s name, Khudaghuli, and the registrar—working within Persian spelling and what he could pronounce—recorded the family as Gholipour, “sons of Gholi.” Some grandchildren still carry Gholipour to this day; others—especially those who later left Iran—chose the name Markarian, tying identity back to Markar, the pillar they remembered.
Then the world shook. Around World War II, life grew harder—prices rose, food became uncertain, and rural families felt the pressure first. After the war, a new hope came from the north: Stalin’s call for Armenians to return to Soviet Armenia, promising homes, schooling, work, and a rebuilt “motherland.” The promise felt even more real when it was blessed by the Armenian Church—Catholicos Gevorg VI publicly supported the repatriation, giving the dream a kind of sacred permission. For many families, it felt like a door had opened in history—and they feared it might close at any moment.
And so the leaving began—not as adventure, but as arithmetic of fear. Whole villages tried to make life portable: land, animals, carpets, tools—sold in a rush, often for a fraction of their worth, because everyone was selling at once. Families stepped onto the road with one sentence burning in the mind: the Motherland is calling. In 1946–48, the repatriation wave drew tens of thousands toward Soviet Armenia—about 86,000 registered overall, including roughly 20,000–21,000 from Iran—and it triggered a second displacement inside Iran as rural Armenians flooded into staging cities like Tehran, waiting for their turn to cross.
But history is not a straight road—it is a door that can slam. Regional tension after the Azerbaijan Crisis of 1945–46, worsening Cold War suspicion, and the harsh realities inside Soviet Armenia—shortages, housing misery, and the state’s growing mistrust—helped make the promise brittle. Then the route faltered and the program was abruptly halted, leaving many families stranded between a village already sold and a border that no longer opened. Markar and his family were among those who reached Tehran with hope and very little in their hands, and found themselves stuck in the long, humiliating pause—years measured in rented rooms and borrowed stability, including time in Behjat Abad, where survival meant finding any work, any foothold, any way to keep the household intact. And it mattered—deeply—that Tehran’s small Armenian community did not look away: churches, schools, workshops, and families already rooted in the city quietly helped newcomers find jobs, food, and direction, so that dignity could be rebuilt even when the “return” never came.
In the early 1950s, Markar and his sons did what survivors do: they turned uncertainty into a foundation. They purchased land on Nadershah Street in Tehran. They became neighbors to the Farokhzad family—whose children, Fereydoon and Forough Farokhzad, would later become famous—and the street itself would later be known as Farokhzad Street, and later changed again to 19th Avenue. Part of the family still remains tied to that ground—rebuilt in 1980—proof that even in a city, an Armenian home can become a village of its own.
In his later years, Markar lived surrounded by what he had fought for: a large, traditional household, with sons and daughters-in-law, grandchildren filling rooms, voices in the courtyard, the daily movement of an extended family under one roof. It was not just a house—it was a small world where memory stayed close, where children grew up hearing the names of elders as if those names were blessings. In that kind of home, continuity is not an idea; it is breakfast, prayer, quarrels resolved, stories repeated, and the quiet comfort of never being alone.
Markar died on January 27, 1969 and was buried in Dulab Old Cemetery in Tehran. His passing closed an era: the village-born mostofi, the builder of a city foothold, the man whose name became a compass for those who came after. But what remained was larger than a date. His life became structure—something future generations could stand on without even realizing who first laid the beams.
And Morvarid—Morvarid was the kind of woman history often overlooks, even though families are built on women like her. She was thin, tough, and endlessly working—the steady engine of the household. She passed away on July 31, 1993, and her end carries the truth of her character: she suffered a stroke while repairing an old Persian rug in the backyard—still working, still fixing, still refusing to sit still. She passed away at home in 1993 and was buried in Khavaran Cemetery in Tehran, leaving behind not just descendants, but a standard: the dignity of never giving up.
Մարգար և Մորվարիդ
Մարքարը ծնվել է Հուլիս 29, 1890 թվականին, Դեհնոյում՝ Սարգիսի և Սեբդիգուլի չորս երեխաներից ավագը։ Նա մեծացել է երկու քույրերի՝ Անուշի և Մայիչի հետ, և ունեցել է կրտսեր եղբայր՝ Մատևոս, որը շատ վաղ է մահացել։ Այն ընտանիքում, որը հետագայում պիտի ճանաչեր գաղթն ու անորոշությունը, նրա մանկության առաջին տարիները ամուր կապված էին Դեհնոյին։
Դեհնոն պարզապես գյուղ չէր․ այն բարձրադիր կյանք էր՝ կոշտ աշխարհների եզրին—Զագրոսի ձմեռներ, ցորեն ու գարի, ձյունը պահող կավաշեն պատեր, և հորիզոն, որը պահանջում էր մշտական զգոնություն։ Մարքարի ժամանակ Դեհնոն գտնվում էր կալվածատիրական համակարգի մեջ. այն պատկանում էր Մորտեզա Ղոլի խան Սամսամին, իսկ հետո՝ նրա որդի Բահմանի խան Սամսամին՝ Բախտյարի ցեղային ազնվականության ներկայացուցիչներին։ Գյուղացու համար սա նշանակում էր հին կարգը՝ տեր ու ռայաթ, բերքի բաժանում և հարկատուրք, «պաշտպանության» դիմաց պահանջվող վճարներ, և մշտական վախ՝ հարձակումներից, որոնք կարող էին տնից տանել հացահատիկը, անասունը, նույնիսկ ձմռան պաշարը։ Իսկ մինչև 1920-ականները—մինչև օրենքը իրականում հասներ այդ դաշտերին—տարածաշրջանը ապրում էր ցեղային բախումների մեջ և մի դաժան ռիթմով, որը կոչվում էր չափավոլ․ գիշատիչ արշավանքներ, որոնք կարող էին լուսաբացին հասնել ու գիշերվա վրա թողնել սոված գյուղ։
Մարքարը կրթություն է ստացել Համադանում, այնքան, որ նրան կոչում էին Միրզա Մարքար՝ «կրթված Մարքար»։ Նա ամուսնացավ Մորվարիդի հետ՝ Խորզանդից, Աբրահամյանների ընտանիքից - ծնունդ Հունվար 23, 1985- , և նրանք տուն հիմնեցին Դեհնոյում, որտեղ ծնվեցին նրանց բոլոր երեխաները։ Մարքարը դարձավ մոստոֆի՝ հաշվապահ և վստահված կառավարիչ, ծառայելով Մորտեզա Ղոլի խան Սամսամին, և ապրելով միաժամանակ գյուղի ու կալվածքների վարչական աշխարհի սահմանագծին։ Նա սովորեց ճշտություն, պատասխանատվություն և այն ծանր կարգապահությունը, երբ դու ես նա, ով պետք է կարգ պահի՝ այն դեպքում, երբ իշխանությունը ուրիշների ձեռքում է։
1920-ականներին, երբ Իրանի պետությունը սկսեց քաղաքացիներին գրանցել և տալ շենասնամե (ծննդյան վկայական), Մարքարի ընտանիքի համար ինչ-որ բան լուռ ու անդառնալի ձևով հաստատվեց։ Մարքարը աշխատանքի պատճառով բացակայում էր, երբ գրանցողը եկավ Դեհնո և հարցրեց նրա հորը՝ Սարգիսին, թե որն է ընտանիքի ազգանունը—ինչ-որ բան, որ հին գյուղական կյանքում սովորական չէր։ Սարգիսը ասաց իր հոր անունը՝ Խուդաղուլի, և գրանցողը—պարսկերեն ուղղագրության և իր լսածի հնարավորության սահմաններում—գրեց ընտանիքը որպես Ղոլիփուր՝ «Ղոլիի որդիներ»։ Թոռներից ոմանք մինչև այսօր կրում են Ղոլիփուր ազգանունը, իսկ ուրիշները—հատկապես նրանք, ովքեր հետո հեռացան Իրանից—ընտրեցին Մարքարյան անունը՝ իրենց ինքնությունը կապելով Մարքարի հետ, այն սյունի, որին նրանք հիշում էին։
Հետո աշխարհը ցնցվեց։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին և հետո կյանքը դժվարացավ—գները բարձրացան, սնունդը դարձավ անկայուն, և առաջինը ճնշումը զգացին գյուղական ընտանիքները։ Պատերազմից հետո հյուսիսից եկավ մի նոր հույս՝ Ստալինի կոչը, որ հայերը վերադառնան Խորհրդային Հայաստան՝ խոստանալով տուն, ուսում, աշխատանք և վերակառուցված «հայրենիք»։ Այդ խոստումը ավելի իրական թվաց, երբ այն օրհնվեց Հայ Եկեղեցու կողմից—Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս Գևորգ Զ-ը հրապարակորեն աջակցեց ներգաղթին՝ երազին տալով մի տեսակ սրբազան թույլտվություն։ Շատերի համար դա պատմության մեջ բացված դուռ էր—և նրանք վախենում էին, որ այն կարող է փակվել ցանկացած պահին։
Եվ սկսվեց հեռանալը—ոչ թե որպես արկած, այլ որպես վախի հաշվարկ։ Ամբողջ գյուղեր փորձում էին կյանքը դարձնել տեղափոխելի․ հող, անասուն, գորգեր, գործիքներ—շտապ վաճառված, հաճախ՝ իրենց արժեքի մի փոքր մասով, որովհետև բոլորը միաժամանակ էին վաճառում։ Ընտանիքները քայլեցին ճանապարհ՝ մի նախադասությամբ այրվող մտքի մեջ․ «Հայրենիքը կանչում է»։ 1946–48 թվականներին ներգաղթի ալիքը տասնյակ հազարների տարավ դեպի Խորհրդային Հայաստան—ընդհանուր հաշվառմամբ մոտ 86,000, որոնցից մոտ 20,000–21,000-ը՝ Իրանից—և դա Իրանի ներսում առաջացրեց երկրորդ տեղաշարժը, երբ գյուղական հայերը հոսեցին հավաքման քաղաքներ, հատկապես Թեհրան, սպասելով իրենց հերթին՝ անցնելու։
Բայց պատմությունը ուղիղ ճանապարհ չէ—այն դուռ է, որը կարող է շրխկալով փակվել։ 1945–46-ի Ադրբեջանի ճգնաժամից հետո տարածաշրջանային լարվածությունը, սաստկացող Սառը պատերազմի կասկածները, և Խորհրդային Հայաստանի ներսում կյանքի ծանր իրականությունը—պակասը, բնակարանային թշվառությունը, և պետության աճող անվստահությունը—օգնեցին, որ խոստումը դառնա փխրուն։ Հետո ուղին խափանվեց, և ծրագիրը կտրուկ կանգ առավ՝ շատ ընտանիքների թողնելով փակուղում՝ մի գյուղի միջև, որն արդեն վաճառված էր, և մի սահմանում, որն այլևս չէր բացվում։ Մարքարն ու իր ընտանիքը նրանցից էին, ովքեր հասան Թեհրան՝ հույսով և գրեթե դատարկ ձեռքերով, և մնացին այդ երկար, նվաստացնող դադարի մեջ—տարիներ, որոնք չափվում էին վարձով սենյակներով ու պարտքով կայունությամբ, այդ թվում՝ Բեհջաթ Աբադում, որտեղ գոյատևելը նշանակում էր գտնել ցանկացած գործ, ցանկացած հենարան, ցանկացած ճանապարհ՝ ընտանիքը միասին պահելու համար։ Եվ խորապես նշանակալի էր, որ Թեհրանի փոքր հայկական համայնքը չշրջվեց մի կողմ․ եկեղեցիները, դպրոցները, արհեստանոցներն ու քաղաքում արդեն արմատավորված ընտանիքները լուռ օգնեցին նորեկներին՝ աշխատանք գտնել, սնունդ ապահովել, ուղղություն ունենալ, որպեսզի արժանապատվությունը հնարավոր լիներ վերակառուցել—even երբ «վերադարձը» երբեք չեկավ։
1950-ականների սկզբին Մարքարն ու իր որդիները արեցին այն, ինչ անում են վերապրածները․ անորոշությունը վերածեցին հիմքի։ Նրանք Թեհրանում գնեցին հողատարածք Նադերշահ փողոցում։ Նրանք դարձան Ֆարոխզադ ընտանիքի հարևանները—որի երեխաները՝ Ֆերեյդուն և Ֆորուղ Ֆարոխզադները, հետո պիտի հայտնի դառնային—և փողոցը հետագայում կոչվեց Ֆարոխզադ փողոց, իսկ հետո դարձյալ փոխվեց՝ 19-րդ պողոտա։ Ընտանիքի մի մասը մինչ այսօր կապված է այդ հողին—վերակառուցված 1980-ին—ապացույց, որ նույնիսկ քաղաքում հայկական տունը կարող է դառնալ իր սեփական փոքր գյուղը։
Իր վերջին տարիներին Մարքարը ապրեց այն ամենի մեջ, ինչի համար պայքարել էր․ մեծ, ավանդական տուն—որդիներով ու հարսներով, թոռներով լցված սենյակներով, բակում ձայներով, և մի ընդարձակ ընտանիքի օրական շարժումով՝ մեկ տանիքի տակ։ Դա պարզապես տուն չէր—փոքր աշխարհ էր, որտեղ հիշողությունը մոտ էր, որտեղ երեխաները մեծանում էին՝ լսելով մեծերի անունները այնպես, կարծես դրանք օրհնություններ լինեին։ Այդպիսի տանը շարունակականությունը գաղափար չէ․ այն նախաճաշ է, աղոթք, հաշտված վեճ, նորից պատմված պատմություն, և այն խաղաղ զգացումը, որ դու երբեք մենակ չես։
Մարքարը մահացավ 1969-ի ձմռանը և թաղվեց Թեհրանի Դուլաբի հին գերեզմանատանը։ Նրա մահը փակեց մի ժամանակաշրջան․ գյուղում ծնված մոստոֆի, քաղաքի հիմք ստեղծած մարդը, այն անունը, որ դարձավ կողմնացույց՝ իր հետո եկողների համար։ Բայց մնացածը ավելի մեծ էր, քան մի ամսաթիվ։ Նրա կյանքը դարձավ կառույց—մի բան, որի վրա հաջորդ սերունդները կարող էին կանգնել՝ նույնիսկ չիմանալով, թե ով է առաջինը դրել այդ գերանները։
Եվ Մորվարիդը—Մորվարիդը այն կինն էր, ում պատմությունը հաճախ աչքից վրիպում է, թեև ընտանիքները կառուցվում են հենց նրա նման կանանց վրա։ Նա նիհար էր, կոշտ, անընդհատ աշխատող—տան անլսելի շարժիչը։ Նա մահացավ Հուլիս 31, 1993ին, և նրա վախճանը իր բնավորության ճշմարտությունն է պահում․ նա կաթված ստացավ, երբ բակում վերանորոգում էր հին պարսկական գորգը—դեռ աշխատելով, դեռ շտկելով, դեռ չհամակերպվելով կանգ առնելուն։ Նա մահացավ տանը 1993-ին և թաղվեց Թեհրանի Խավարանի գերեզմանատանը՝ թողնելով ոչ միայն սերունդներ, այլև չափանիշ՝ երբեք չհանձնվելու արժանապատվությունը։